Η χθεσινή επικοινωνιακή επίδειξη για την αύξηση των διαθεσιμοτήτων των μεταγωγικών της Πολεμικής Αεροπορίας ήταν αδιαμφισβήτητα ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση. Παρουσία του Υπουργού Εθνικής Άμυνας (ΥΕΘΑ) Νίκου Δένδια καθώς και του Αρχηγού ΓΕΑ Αντιπτέραρχου (Ι) Δημοσθένη Γρηγοριάδη, η Πολεμική Αεροπορία επέστρεψε στη κανονικότητα, έχοντας διαθέσιμα 10 μεταγωγικά αεροσκάφη (5 C-27J Spartan & 5 C-130) έτοιμα προς άμεση απογείωση. Ειδικά, οι διαθεσιμότητες των C-27J Spartan αγγίζουν το 70% – 80% δεδομένης της υπογραφής σύμβασης τεχνικής υποστήριξης ενώ σε επίπεδο Γενικού Επιτελείου Αεροπορίας προωθείται το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού των ιταλικών μεταγωγικών και παράλληλα η επέκταση της σύμβασης τεχνικής υποστήριξης. Διότι πτητικά μέσα άνευ σύμβασης τεχνικής υποστήριξης δεν επιχειρούν.

Τι συμβαίνει όμως με τα πολύτιμα ΑΣΕΠΕ EMB-145 Erieye; Οι πληροφορίες αναφέρουν πως το Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας έχει προβεί σε όλες τις απαραίτητες επισημάνσεις προς το Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας και τη πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας προκειμένου άμεσα να συναφθεί ολοκληρωμένη σύμβασης τεχνικής υποστήριξης. Εκτιμάται ότι αυτό θα γίνει εντός του 2026 με κόστος 83 εκατομμύρια και τετραετή διάρκεια προκειμένου η Πολεμική Αεροπορία να έχει στον αέρα το μεγαλύτερο μέρος των αεροσκαφών και να επιτηρεί 24 ώρες το FIR Αθηνών.

Να σημειωθεί ότι η «εικόνα» που δίνουν τα ΑΣΕΠΕ ή αλλιώς τα Αερομεταφερόμενα Συστήματα Έγκαιρης Προειδοποίησης και Ελέγχου EMB-145 Erieye αποτελεί τη καρδιά της ελληνικής αποτροπής. Μέσω των ΑΣΕΠΕ EMB-145 Erieye το Αρχηγείο Τακτικής Αεροπορίας και το ΓΕΕΘΑ/ ΕΘΚΕΠΙΧ γνωρίζουν τις κινήσεις των τουρκικών εναέριων και ναυτικών μονάδων από κοινού με άλλα συστήματα (χερσαία και ναυτικά παρατηρητήρια, μονάδες ραντάρ του ΣΑΕ) και ένα σύνολο από άλλες πληροφορίες. Είναι γνωστό το επιχειρησιακό αποτέλεσμα που παρήγαγαν τα ΑΣΕΠΕ EMB-145 Erieye στην ελληνοτουρκική κρίση του 2020. Και περνάμε στα σημερινή δεδομένα του προγράμματος εκσυγχρονισμού των αεροσκαφών ΑΣΕΠΕ Erieye EMB-145H AEW&C.

Σύμφωνα με αποκλειστικές πληροφορίες του DefenceReview.gr, το Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας έχει στην φαρέτρα του διάφορες επιλογές αναφορικά με το μέλλον των Erieye EMB-145H ως προς το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού τους. Από ένα «απλό» και οικονομικό πρόγραμμα της τάξης των 400 – 450 εκατομμυρίων ευρώ έως το «βαρύ» και φυσικά ακριβό πρόγραμμα εκσυγχρονισμού τους, που στην ουσία τα καθιστά GlobalEye έναντι 800 – 900 εκατομμυρίων ευρώ. Οι παραπάνω τιμές αφορούν το σύνολο των αεροσκαφών της 380 Μοίρας «ΟΥΡΑΝΟΣ» ΑΣΕΠΕ του Αρχηγείου Τακτικής Αεροπορίας. Για τον εκσυγχρονισμό των ΑΣΕΠΕ όπως προαναφέρθηκε υπάρχουν διάφορες επιλογές αναλόγως των απαιτήσεων της Πολεμικής Αεροπορίας και συνολικά των Ενόπλων Δυνάμεων. Και τούτο διότι όπως προαναφέρθηκε πρόκειται για ένα σύστημα με διακλαδικό ρόλο.

Η πρώτη φάση του προγράμματος εκσυγχρονισμού αναμένεται να περιλαμβάνει την αντικατάσταση όλων των αναγκαίων συστημάτων που πλέον δεν υποστηρίζονται λόγω παλαιότητας ενώ κεντρικό σημείο του προγράμματος θα είναι η εγκατάσταση IFF mod 5. Η δεύτερη φάση είναι και η πλέον σημαντική αφού τα «ιπτάμενα μάτια» της ΠΑ όπως χαρακτηρίζονται από το αεροπορικό επιτελείο θα εκσυγχρονιστούν ριζικά. Συγκεκριμένα, βελτιώνονται κατά 50% οι επιδόσεις του ραντάρ του Erieye EMB-145H AEW&C τόσο ως προς την εμβέλεια αποκάλυψης στόχων όσο και ως προς την ικανότητα τους να εντοπίζουν στόχους εξαιρετικά μικρού ηλεκτρομαγνητικού ίχνους (Radar cross section, RCS) όπως πυραύλους cruise και UAV. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση στην οποία τα εκσυγχρονισμένα ΑΣΕΠΕ θα μπορούν να πραγματοποιούν εντοπισμούς ακόμη και ελικοπτέρων που βρίσκονται σε φάση αιώρησης. Ιδιαίτερη μνεία αποδίδεται στην έρευνα και αποκάλυψη βαλλιστικών απειλών αφού το νέο ραντάρ θα μπορεί να εντοπίζει με αυξημένη ακρίβεια τέτοιες απειλές.

Επιπροσθέτως, το ραντάρ των εκσυγχρονισμένων Erieye θα μπορεί να εντοπίζει με ακόμη καλύτερη ακρίβεια ναυτικούς στόχους. Στα αεροσκάφη αναμένεται να εγκατασταθεί νέα ολοκληρωμένη σουίτα ηλεκτρονικού πολέμου και αυτοπροστασίας ενώ καταλυτικής σημασίας θα είναι η εγκατάσταση νέου ESM καθώς και εξοπλισμού ELINT. Επίσης, στα ΑΣΕΠΕ προτείνεται και η εγκατάσταση νέου ηλεκτροπτικού αισθητήρας προκειμένου να γίνεται η αποκάλυψη στόχων μέσω εικόνας. Επίσης, αναβαθμίζεται όλη η σουίτα ηλεκτρονικού πολέμου και αυτοπροστασίας των αεροσκαφών ενω εγκαθίστανται νέα μέσα επικοινωνιών. Κομβικός αναμένεται να είναι ο ρόλος της Ελληνικής Αεροπορικής Βιομηχανίας (ΕΑΒ) στην οποία θα λάβει χώρα ένας μεγάλος κύκλος εργασιών υποστήριξης των ΑΣΕΠΕ αλλά και εκσυγχρονισμού. Αντικειμενικός σκοπός του Γενικού Επιτελείου Αεροπορίας είναι η επέκταση του ορίου ζωής των ΑΣΕΠΕ της ΠΑ για τουλάχιστον άλλα 20 έτη.

Τα παρακάτω γραφήματα είναι εξαιρετικά κατατοπιστικά και αξίζει να δώσετε ιδιαίτερη προσοχή αναφορικά με το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού των ΑΣΕΠΕ και τις νέες δυνατότητες. Ενδεικτικά αναφέρουμε πως στη προτεινόμενη λύση από τη SAAB το κόστος ανέρχεται στα 700 – 750 εκατομμύρια ευρώ για το παραπάνω πακέτο ως μια λύση με καλή σχέση κόστους – οφέλους συνάρτηση των απειλών που υφίστανται. Προφανώς, όμως για λόγους συμπίεσης του κόστους μπορούν να υπάρξουν περικοπές συστημάτων. Όπως γράψαμε και παραπάνω το κόστος μπορεί να κυμανθεί από 400 – 450 εκατομμύρια ευρώ έως και 800 – 900 εκατομμυρία ευρώ εκεί όπου τα ΑΣΕΠΕ αναβαθμίζονται σημαντικά και γίνονται «μικρά» GlobalEye.

Αναφορικά με το κόστος των τελευταία, τον Νοέμβριο του 2015 τα ΗΑΕ υπέγραψαν συμβόλαιο ύψους $ 1,27 δισεκατομμυρίων για την προμήθεια τριών GlobalEye, ενώ αργότερα υπέγραψαν νέα σύμβαση, ύψους $ 1 δισεκατομμυρίου, για την προμήθεια δύο ακόμα GlobalEye. Το πρώτο αεροσκάφος παραδόθηκε τον Απρίλιο του 2020. Στη περίπτωση των GlobalEye εκτός των παραδοσιακών δυνατοτήτων, το αεροσκάφος εκτός του ραντάρ Erieye ER εξοπλίζεται και με ραντάρ ναυτικής επιτήρησης (δεύτερο ξεχωριστό ραντάρ στη «κοιλιά» του αεροσκάφους). Μπορούν όμως τα ελληνικά ΑΣΕΠΕ να εκσυγχρονιστούν στο επίπεδο GlobalEye; Η απάντηση είναι σύνθετη και είναι συνάρτηση πλειάδας τεχνικών δυσκολιών που δείχνουν πως ο εκσυγχρονισμός σε επίπεδο GlobalEye είναι μια αδύνατη επιλογή από τεχνικής άποψης. Και αυτό γιατί υπάρχει πρόβλημα με την έλλειψη ηλεκτρικής ισχύος (ηλεκτρικό φορτίο) ώστε να καλυφτούν οι ανάγκες των αισθητήρων/ ραντάρ του GlobalEye. Αυτό όμως δεν συνεπάγεται πως ο εκσυγχρονισμός των ελληνικών ΑΣΕΠΕ είναι μια ασύμφορη ή κακή επιλογή. Κάθε άλλο.

Τα ελληνικά ΑΣΕΠΕ ένα σύντομο ιστορικό (αναδημοσιεύεται από το παρακάτω άρθρο που βρίσκεται στο τέλος του παρόντος άρθρου)

Επειδή η αεροπορική ισχύς της Ελλάδας δεν βασίζεται μόνο στα μαχητικά αεροπλάνα, αποφασίσαμε να παρουσιάσουμε μία σειρά αφιερωμάτων στα ελληνικά ΑΣΕΠΕ. Ξεκινώντας από το ιστορικό της επιλογής τους πριν από 25 περίπου χρόνια, της ανάπτυξής τους μέχρι το 2005 και της ένταξής τους σε ελληνική υπηρεσία. Σε δεύτερο χρόνο θα αναφερθούμε λεπτομερώς και στο σημερινό GlobalEye. Ενός συστήματος που προέρχεται άμεσα από το ελληνικό πρόγραμμα ΑΣΕΠΕ της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα.

Η απόκτηση εξειδικευμένων αεροσκαφών έγκαιρης προειδοποίησης και ελέγχου ήταν κάτι που -από επιχειρησιακής πλευράς- η Πολεμική Αεροπορία επιδίωκε τουλάχιστον από το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’80. Μετά από περίπου μία δεκαετία μελετών, σχεδίων και αξιολογήσεων, η σύμβαση για την προμήθεια τεσσάρων τέτοιων αεροπλάνων υπογράφηκε τον Ιούνιο του 1999. Χρειάστηκε να μεσολαβήσει σχεδόν άλλη μία δεκαετία για να φτάσει η Πολεμική Αεροπορία στο στάδιο της αποδοχής και της παραλαβής μίας τέτοιας πλατφόρμας. Που εντάχθηκε στη δύναμη της 380 Μοίρας ΑΣΕΠΕ, στην 112 Πτέρυγα Μάχης στην Ελευσίνα και πολύ σύντομα απέδειξε την τεράστια επιχειρησιακή της αξία όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά κυρίως στις επιχειρήσεις στη Λιβύη το 2011.

Το ΕΜΒ-145 Hellas EriEye είναι ένα σύστημα AWACS μεγάλου βεληνεκούς εξοπλισμένο με ραντάρ ηλεκτρονικής σάρωσης Erieye (τεχνολογίας σταθερής διάταξης – AESA) της σουηδικής Ericsson (στην έκδοση FSR 890) επάνω σε αεροσκάφος- πλατφόρμα ΕΜΒ-145, το οποίο επιτυγχάνεται μέγιστο βεληνεκές, για την τον εντοπισμό στόχων, σε αποστάσεις έως 450 km πάνω από την ξηρά ή θάλασσα ή 350 km εάν ο στόχος έχει της διαστάσεις μαχητικού αεροσκάφους (οι επιδόσεις αυτές είναι σύμφωνα με την κατασκευάστρια εταιρία).

Το ERJ-145 (EMBRAER Regional Jet) είναι ένα αεροσκάφος πολιτικής αεροπορίας, το οποίο έχει τροποποιηθεί κατάλληλα προκειμένου να πιστοποιηθεί και για στρατιωτική χρήση. Ειδικότερα, η άτρακτος έχει ενισχυθεί, έχουν τοποθετηθεί νέα συστήματα επικοινωνιών και πλοήγησης, έχει εγκατασταθεί μια μονάδα παροχής ενέργειας (Auxiliary Power Unit = APU), οι εσωτερικές δεξαμενές καυσίμου έχουν διευρυνθεί έτσι ώστε να χωρούν μεγαλύτερη ποσότητα καυσίμου και η εργονομία του εσωτερικού έχει τροποποιηθεί και αυτή. Το σύστημα υπηρετείται από δέκα άτομα (κυβερνήτης, συγκυβερνήτης, πέντε χειριστές και τρία άτομα ως εφεδρικό πλήρωμα).

Το 1997 η EMBRAER απέσπασε συμβόλαιο για την ανάπτυξη του ολοκληρωμένου συστήματος EMB-145 EriEye κωδικοποιημένο ως R-99A. Παράλληλα αναπτύχθηκε και η έκδοση EMB-145 RS/AGS (Remote Sensing/Air-to-Ground Surveillance) κωδικοποιημένη ως R-99B. Η Βραζιλία, την περίοδο Ιούλιος 2002-Δεκέμβριος 2003, έχει παραλάβει πέντε συστήματα EMB-145 EriEye και τρία συστήματα EMB-145 RS. Δεύτερος πελάτης του συστήματος ήταν η ΠΑ. Θα πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι μέχρι την έλευση των τεσσάρων EMB-145 Hellas EriEye η ΠΑ είχε στην διάθεση της δύο Saab-340, τα οποία παραχωρήθηκαν από την Σουηδία ως ενδιάμεση λύση και για εκπαιδευτικούς λόγους.

Το cockpit του αεροσκάφους είναι εφοδιασμένο με πέντε οθόνες πολλαπλών λειτουργιών, με σύστημα ένδειξης καλής λειτουργίας των κινητήρων και με ένα σύστημα προειδοποίησης του πληρώματος για πιθανές βλάβες ή αστοχίες των συστημάτων του αεροσκάφους. Στα συστήματα πλοήγησης περιλαμβάνεται το TCAS II (Traffic Alerting and Collision Avoidance), ένα σύστημα προειδοποίησης προσέγγισης εδάφους και ένας ψηφιακός ηλεκτρονικός υπολογιστής διαχείρισης δεδομένων πτήσεων. Ο κυβερνήτης του αεροσκάφους έχει στην διάθεση του σύστημα HUD (Head-Up Display), το οποίο τον βοηθά κατά την φάση της προσέγγισης του αεροδιαδρόμου προσγείωσης. Το αεροσκάφος είναι εφοδιασμένο με δύο κινητήρες τύπου AE-3007H της Rolls-Royce συνολικής ισχύος 2 x 8.600 λιβρών.

Εκτός της κεραίας του ραντάρ το EMB-145 Hellas EriEye ενσωματώνει ένα δευτερεύον ραντάρ επιτήρησης SSR (Secondary Surveillance Radar) σύστημα IFF (Identification Friend or Foe = IFF), ηλεκτρονικά μέτρα υποστηρίξεως (Electronic Support Measures = ESM), διασυνδέσεις επικοινωνίας και δεδομένων (data link), συστήματα διοίκησης και ελέγχου (Command and Control = C²), πέντε κονσόλες χειρισμού (εάν αυτό αποφασιστεί μπορεί να εφοδιαστεί και με έκτη κονσόλα), ασυρμάτους συχνοτήτων VHF/UHF, σύστημα ενδοεπικοινωνίας καθώς και σύστημα κρυπτογραφικής ζεύξης για ασφαλή μετάδοση δεδομένων.

Η σταθερή κεραία ηλεκτρονικής σάρωσης σε συνεργασία με την χρήση πρακτικών προσαρμογής αυτόματου ελέγχου προσφέρει εξαιρετική ακρίβεια ανάλυσης, βελτιωμένη απόδοση αποκάλυψης στόχων, παρακολούθηση πολλαπλών στόχων ταυτόχρονα και εξαιρετική αντοχή στα ηλεκτρονικά αντίμετρα. Επίσης, το σύστημα είναι πλήρως διαλειτουργικό και δύναται να ενσωματωθεί στα συστήματα του ΝΑΤΟ (North Atlantic Treaty Organisation). Το ραντάρ EriEye λειτουργεί στη ζώνη συχνοτήτων S και μπορεί να εκτελέσει ένα ευρύ φάσμα λειτουργιών, η αξιοπιστία των οποίων επιτυγχάνετε με την συνεχή εναλλαγή πολλαπλών κυματομορφών, με την συνεχή επανάληψη παλμών μέσης συχνότητας (για τον εντοπισμό εναέριων στόχων που πετούνε πάνω από ξηρά ή θάλασσα) και με τη συνεχή επανάληψη παλμών χαμηλής συχνότητας (για τον εντοπισμό θαλάσσιων στόχων).

Το σύστημα EMB-145 Hellas EriEye καλύπτει 150^ο σε κάθε τομέα προς κάθε κατεύθυνση (συνολικά 300^ο). Όλες οι πληροφορίες οι οποίες συλλέγονται από το σύστημα EMB-145 Hellas EriEye αξιοποιούνται άμεσα εν πτήση ενώ υπάρχει αμφίδρομη σχέση μεταφοράς εικόνας μεταξύ του εναέριου συστήματος και των επίγειων σταθμών ραντάρ.

Οι βασικές λειτουργίες του συστήματος EMB-145 Hellas EriEye είναι η εναέρια επιτήρηση, η παρακολούθηση και ανίχνευση εναέριων στόχων, η επιτήρηση και παρακολούθηση εναέριων στόχων κατά προτεραιότητα και η επιτήρηση θαλάσσιων στόχων. Η διαδικασία παρακολούθηση και ανίχνευση εναέριων στόχων μπορεί να εκτελεστεί έως τη μέγιστη εμβέλεια. Επικουρικά, το ραντάρ μπορεί να εκτελέσει εναέρια επιτήρηση σε περιοχές δευτερεύοντος ενδιαφέροντος. Η κάλυψη IFF πραγματοποιείτε στο πλήρες φάσμα των 360^ο, ενώ γίνεται και αναγνώριση των παρακολουθούμενων στόχων, μεταξύ εννέα κατηγοριών για τους εναέριους στόχους και επτά κατηγοριών για τους θαλάσσιους.

Το σύστημα C², εκτός από την απεικόνιση της εναέριας και της θαλάσσιας κατάστασης βάσει των πληροφοριών του ραντάρ στις καθορισμένες περιοχές, παρέχει όλα τα απαραίτητα εργαλεία σχεδίασης αποστολής και αναγνώρισης, ζεύξεις δεδομένων και ελέγχου επικοινωνιών. Με μεθόδους όπως ο προσδιορισμός ζωνών συναγερμού, η επιβεβαίωση σημείων αναχαίτισης και ο προσδιορισμός του ποια φίλια αεροπορικά μέσα θα χρησιμοποιηθούν, ο χειριστής μπορεί να προσαρμόσει διάφορους τύπους σχεδίων αναχαίτισης. Οι υπόλοιπες λειτουργίες του συστήματος C² περιλαμβάνουν βασικό έλεγχο εναέριας κυκλοφορίας με τη χρήση αποθηκευμένων σχεδίων πτήσης και πληροφοριών αεροπορικών βάσεων. Το σύστημα C² παρακολουθεί, επεξεργάζεται και αξιολογεί αυτόματα τις πληροφορίες, εμφανίζοντας σήμα συναγερμού για τους χειριστές εάν οι επιχειρησιακές δυνατότητες έχουν επηρεαστεί από οποιαδήποτε βλάβη. Επίσης καταγράφει όλα τα δεδομένα σχεδίασης, προετοιμασίας και τακτικής για ανάλυση και αξιολόγηση μετά την αποστολή. Εκτός του εναέριου ραντάρ, το δίκτυο EriEye πλαισιώνεται και από το επίγειο τμήμα διασύνδεσης, το οποίο ονομάζεται EDIS (EriEye Ground Interface Segment).

Το σύστημα EMB-145 Hellas EriEye είναι ένας πραγματικός πολλαπλασιαστής ισχύος για την ΠΑ καθώς εξουδετερώνει ολοκληρωτικά την περίπτωση του αιφνιδιασμού των φίλιων αεροπορικών δυνάμεων αφετέρου πολλαπλασιάζει την δυνατότητα αποτελεσματικής κατεύθυνσης και διαχείρισης των φίλιων αεροπορικών δυνάμεων προς τις υπάρχουσες ή τις επερχόμενες απειλές.

Το άρθρο Αποκλειστικό: Το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού των ΑΣΕΠΕ EMB-145 Erieye, κόστη και δυνητικές επιλογές για τα «μάτια» της Ελληνικής Αεράμυνας δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο Defence Review.

Την ολοκληρωμένη πρόταση της, αναφορικά με το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού των ΑΣΕΠΕ της Πολεμικής Αεροπορίας, παρουσίασε η σουηδική SAAB στο Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας. Σύμφωνα με αποκλειστικές πληροφορίες του DefenceReview.gr, το κόστος της πρότασης εκσυγχρονισμού των ΑΣΕΠΕ της 380 Μοίρας, ανέρχεται σε 755 εκατομμύρια ευρώ για τέσσερα αεροσκάφη Erieye EMB-145H AEW&C. Σημειώνεται ότι εκκρεμεί η υπογραφή της σύμβασης τεχνικής υποστήριξης ύψους 83 εκατομμυρίων ευρώ.

Να σημειωθεί ότι η εκτέλεση των σχετικών εργασιών θα πραγματοποιηθεί από την Ελληνική Αεροπορική Βιομηχανία (ΕΑΒ) καθώς και άλλες εταιρείες της ελληνικής αμυντικής βιομηχανίας με κορυφαία τεχνογνωσία όπως η SCYTALYS του Ομίλου EFA GROUP. Επίσης, συμμετοχή θα έχει και η Embraer με τη θυγατρική της OGMA. Οι σχετικές συζητήσεις έλαβαν χώρα στα τέλη της προηγούμενης εβδομάδας στο ΓΕΑ υπό τη παρουσία του νέου Αρχηγού ΓΕΑ Αντιπτεράρχου (Ι) Δημοσθένη Γρηγοριάδη και των επιτελών της ΠΑ. Το πρόγραμμα συγκαταλέγεται στις πρώτες επιχειρησιακές απαιτήσεις της ΠΑ λόγω της ανάγκης να δοθεί έμφαση στην ικανότητα εκτέλεσης δικτυοκεντρικών επιχειρήσεων τόσο σε επίπεδο ΠΑ όσο και σε επίπεδο Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει αρχικά τον εκσυγχρονισμό δύο αεροσκαφών Erieye EMB-145H AEW&C και μετά τη περάτωση των εργασιών ακόμη δυο, ώστε όσο το πρόγραμμα βρίσκεται σε εξέλιξη, η ΠΑ να μην στερείται των στρατηγικών δυνατοτήτων των Ιπτάμενων Ραντάρ Erieye EMB-145H AEW&C. Εκτιμάται ότι το τελικό κόστος δύναται να συμπτυχθεί περαιτέρω ως αποτέλεσμα λεπτομερέστερων συζητήσεων ως προς τις τελικές απαιτήσεις και τη γενικότερη διαμόρφωση του πακέτου εκσυγχρονισμού.

Το βασικό πακέτο εκσυγχρονισμού έχει ως πυρήνα του, την εγκατάσταση του νέου συστήματος ταυτοποίησης φίλιων ή εχθρικών δυνάμεων (αναφέρεται ως IFF της έκδοσης mod 5) αλλά περιλαμβάνει και απαραίτητους εκσυγχρονισμούς διαφόρων συστημάτων, τα οποία σήμερα δεν υποστηρίζονται λόγω παλαιότητας.

Η δεύτερη φάση είναι και η πλέον σημαντική αφού τα «ιπτάμενα μάτια» της ΠΑ όπως χαρακτηρίζονται από το αεροπορικό επιτελείο θα εκσυγχρονιστούν ριζικά. Συγκεκριμένα, βελτιώνονται κατά 50% οι επιδόσεις του ραντάρ του Erieye EMB-145H AEW&C τόσο ως προς την εμβέλεια αποκάλυψης στόχων όσο και ως προς την ικανότητα τους να εντοπίζουν στόχους εξαιρετικά μικρού ηλεκτρομαγνητικού ίχνους (Radar cross section, RCS) όπως πυραύλους cruise, βαλλιστικές απειλές και UAV. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση στην οποία τα εκσυγχρονισμένα ΑΣΕΠΕ θα μπορούν να πραγματοποιούν εντοπισμούς ακόμη και ελικοπτέρων που βρίσκονται σε φάση αιώρησης. Ιδιαίτερη μνεία αποδίδεται στην έρευνα και αποκάλυψη βαλλιστικών απειλών αφού το νέο ραντάρ θα μπορεί να εντοπίζει με αυξημένη ακρίβεια τέτοιες απειλές.

Επιπροσθέτως, το ραντάρ των εκσυγχρονισμένων Erieye θα μπορεί να εντοπίζει με ακόμη καλύτερη ακρίβεια ναυτικούς στόχους. Στα αεροσκάφη αναμένεται να εγκατασταθεί νέα ολοκληρωμένη σουίτα ηλεκτρονικού πολέμου και αυτοπροστασίας ενώ καταλυτικής σημασίας θα είναι η εγκατάσταση νέου ESM. Επίσης, στα ΑΣΕΠΕ προτείνεται και η εγκατάσταση νέου ηλεκτροπτικού αισθητήρας προκειμένου να γίνεται η αποκάλυψη στόχων μέσω εικόνας.

Τα παρακάτω γραφήματα είναι εξαιρετικά κατατοπιστικά και αξίζει να δώσετε ιδιαίτερη προσοχή.

Το άρθρο Αποκλειστικό: Το κόστος και τα δεδομένα του προγράμματος εκσυγχρονισμού των ΑΣΕΠΕ για τη Πολεμική Αεροπορία-Σε εξέλιξη οι διαπραγματεύσεις δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο Defence Review.

Κατά τη χθεσινή συνεδρίαση της επιτροπής εξοπλιστικών συμβάσεων της Βουλής των Ελλήνων, το ενδιαφέρον κέντρισε το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού των M-270 MLRS ύψους 1.081.000.000 ευρώ. Συνολικά, εγκρίθηκαν εξοπλιστικά προγράμματα ύψους δισ 1.6 ευρώ, δυο εκ των οποίων παρουσιάζουν υψηλό ενδιαφέρον.

Το πρώτο αφορά τη τεχνική υποστήριξη των ΑΣΕΠΕ της 380 Μοίρας «ΟΥΡΑΝΟΣ» της Πολεμικής Αεροπορίας. Το πρόγραμμα είναι ύψους 83 εκατομμυρίων ευρώ και διάρκειας υποστήριξης τεσσάρων ετών.

Αξίζει να τονιστεί πως το πρόγραμμα τεχνικής υποστήριξης (FOS) είναι πρόγραμμα που χαρακτηρίζεται ως «γέφυρα» μεταξύ της παρούσας κατάστασης και του προγράμματος εκσυγχρονισμού. Σε εξέλιξη είναι οι σχετικές συζητήσεις μεταξύ SAAB και Πολεμικής Αεροπορίας. Τα ΑΣΕΠΕ δίχως καμία αμφιβολία είναι τα ιπτάμενα στρατηγεία της ΠΑ, η καρδιά της ελληνικής αεράμυνας καθώς προσφέρουν στρατηγική έγκαιρη προειδοποίηση στο Σύστημα Αεροπορικού Ελέγχου και κατ’ επέκταση στο ΕΘΚΕΠΙΧ/ ΓΕΕΘΑ.

 Το δεύτερο αφορά στην ελληνική συμμετοχή στο Γαλλικό δορυφορικό πρόγραμμα τηλεπισκόπης Composante Spatiale Optique. Το πρόγραμμα θα παρέχει στις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις υψηλής ποιότητας οπτικά δεδομένα για συλλογή πληροφοριών, στοχοποίηση και στρατηγική αναγνώριση. Για μια ακόμη φορά διασφαλίζεται πως οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις θα έχουν πρόσβαση σε υψηλής τεχνολογίας δεδομένα μέσω της Γαλλικής συνεργασίας.

Σημειώνεται πως το πρόγραμμα δορυφορικής τηλεπισκόπης Composante Spatiale Optique είναι η εξέλιξη του προγράμματος Helios 2. Το κόστος της ελληνικής συμμετοχής είναι της τάξης των 120 εκατομμυρίων ευρώ. Το γαλλικό δορυφορικής τηλεπισκόπης Composante Spatiale Optique το οποίο σταδιακά θα υποκαταστήσει το υφιστάμενο Helios 2 προσφέρει πολλαπλά πλεονεκτήματα στην ελληνική αποτροπή σε στρατηγικό επίπεδο μέσω του Δορυφορικού Σταθμού Τανάγρας.

Σύμφωνα πληροφορίες, το νέο γαλλικό δορυφορικό πρόγραμμα θα προσφέρει οπτικό υλικό υπέρ- υψηλής ανάλυσης για τις περιοχές ενδιαφέροντος των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων σε σταθερή καθημερινή βάση ημέρα και νύχτα και παρά τις όποιες καιρικές αντιξοότητες (καιρικά φαινόμενα όπως ομίχλη, νεφώσεις κτλ) που δυσχεραίνουν τις δορυφορικές λήψεις.

Παράλληλα, αποφασίστηκε για τη ΠΑ η απόκτηση των συστημάτων HERON Block I τα οποία ήδη διαθέτει μέσω μακροχρόνιας μίσθωσης. Συνολικά θα δαπανηθούν περί τα 40 εκατομμύρια ώστε τα HERON Block I να ενταχθούν μόνιμα στο οπλοστάσιο της ΠΑ. Τα HERON Block I έχουν αποδειχθεί υπέρ πολύτιμες πλατφόρμες προσφέρες τα μέγιστα σε αποστολές συλλογής πληροφοριών και στοχοποίσης επ’ ωφελειά τόσο της ΠΑ όσο και διακλαδικά. Σε πλήρη εξέλιξη είναι και οι σχετικές διαπραγματεύσεις μεταξύ ΠΑ και IAI για οπλισμένα Heron Block II.

Δύο ήταν τα προγράμματα που αφορούσαν το Πολεμικό Ναυτικό, ένα εκ των οποίων την επέκταση των λιμενικών υποδομών και εγκαταστάσεων του Ναυστάθμου Κρήτης ύψους 160 εκατομμυρίων ευρώ ενώ το δεύτερο αφορούσε την απόκτηση φόρτου βλημάτων για τα αντιπυραυλικά συστήματα RAM των πυραυλακάτων, πρόγραμμα κόστους 40 εκατομμυρίων ευρώ. Να σημειωθεί πως στο πρόγραμμα αναβάθμισης του Ναυστάθμου Κρήτης, υπάρχει η σχετική πρόβλεψη και για την αναβάθμιση των αεροπορικών υποδομών της ΠΑ στη Κρήτη.

Τέλος, για τον Στρατό Ξηράς αποφασίστηκε ο εκσυγχρονισμός των πολλαπλών εκτοξευτών πυραύλων M-270 MLRS ύψους 1.081.000.000 ευρώ συμπεριλαμβανομένης της πρόσκτησης νέου αποθέματος πυραύλων και ρουκετών καθώς και το πρόγραμμα τεχνικής υποστήριξης των επιθετικών ελικοπτέρων AH-64 A Apache, ύψους 46 εκατομμυρίων δολαρίων.

Το άρθρο Έγκριση εξοπλιστικών από τη Βουλή – Η στρατηγική διάσταση δυο προγραμμάτων απαραίτητων για την ελληνική αποτροπή δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο Defence Review.

Το παρακάτω άρθρο είναι προϊόν του σχολιασμού στο πρόσφατο αφιέρωμα του DR στην ανάγκη άμεσης υπογραφής σύμβασης FOS σε συνδυασμό με αναβάθμιση για τα ΕΜΒ-145Η Erieye της Πολεμικής Αεροπορίας, παράλληλα με την απόκτηση πρόσθετων συστημάτων νέας γενιάς GlobalEye της σουηδικής SAAB (https://defencereview.gr/globaleye-aewc-for-hellenic-air-force/). Θεωρούμε το συγκεκριμένο θέμα κρίσιμο για την ελληνική αποτροπή. Στο μέγιστο βαθμό. Για αυτό και επανερχόμαστε για να το δούμε από μία άλλη εντελώς οπτική γωνία. Την αμιγώς επιχειρησιακή.

Θα βασιστούμε στη δύναμη της εικόνας, καθώς σχετικά με τις δυνατότητες των EMB-145H Erieye και του GlobalEye, έχουμε καταγράψει λεπτομερώς τα πάντα, μέσα από σειρά αφιερωμάτων. Το πρώτο πράγμα που οφείλουμε να επισημάνουμε, είναι ότι ώς πλατφόρμα το  Global 6000 της Bombardier εξασφαλίζει σαφώς μεγαλύτερες δυνατότητες σε σχέση με το EMB-145. To μέγιστο βάρος απογείωσης του πρώτου φτάνει τις 99.500 λίβρες (περίπου 45 τόνοι), ενώ το μέγιστο βάρος απογείωσης του βραζιλιάνικου αεροπλάνου ανέρχεται σε 46.275 λίβρες (περίπου 21 τόνοι). Το φορτίο καυσίμου στο πρώτο φτάνει τις 44.700 λίβρες (20.275 κιλά) και στο δεύτερο τις 9.100 λίβρες (4.100 κιλά περίπου).

Επομένως και η αυτονομία μαζί με την ακτίνα στο Global 6000 φορέα του Erieye ER, είναι πολύ μεγαλύτερα ώς νούμερα. Η ακτίνα του καναδικού αεροπλάνου φτάνει τα 5.900 ναυτικά μίλια (10.900 χιλιόμετρα) και του ERJ-145 τα 2.300 περίπου χιλιόμετρα. Αντίστοιχα η αυτονομία (χρόνος παραμονής στον αέρα) διαμορφώνεται σε 11 και πέντε ώρες αντίστοιχα. Το GlobalEye επομένως πέρα από τις μεγαλύτερες ακτίνες εντοπισμού του Erieye XR εξασφαλίζει και σημαντικά μεγαλύτερη επιχειρησιακή ευελιξία.

Από την άλλη πλευρά, όπως και το ERJ-145 μπορεί να επιχειρήσεις από όλα τα ίδια αεροδρόμια, περιλαμβανομένων και αυτών της δυτικής Ελλάδας (Κέρκυρα, Ιωάννινα, Αγρίνιο, Πρέβεζα, Αραξος, Ανδραβίδα, Καλαμάτα, Κεφαλονιά, Ζάκυνθος), εκτός της ακτίνας των τουρκικών βαλλιστικών πυραύλων. Σε περιόδους κρίσης συνεπώς η Πολεμική Αεροπορία μπορεί να διατηρεί καθόλη τη διάρκεια του εικοσιτετραώρου ένα ΑΣΕΠΕ στον αέρα, υπό την προϋπόθεση ότι θα επανενεργοποιήσει και τα τέσσερα EMB-145H και θα διαθέτει ισάριθμα GlobalEye με διαθεσιμότητα 50% τουλάχιστον και για τους δύο τύπους.

Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι ο αριθμός των αεροσκαφών που αναφέρουμε δεν είναι υπερβολικός υπό την έννοια ότι πρέπει να υπάρχει πάντα ένα αεροσκάφος διαθέσιμο (ένα από κάθε τύπο) για τις εκπαιδεύσεις των πληρωμάτων και τις υπηρεσίες επιφυλακής. Επομένως η αγορά δύο τουλάχιστον GlobalEye από την Ελλάδα, μόνο ως παράλογη δεν μπορεί να εκληφθεί ως ενέργεια. Στο χάρτη κάτω απεικονίζεται η ακτίνα αποκάλυψης στόχων των 400 χιλιομέτρων και οι περιοχές που περιλαμβάνει το ErieEye XR του GlobalEye πετώντας στον άξονα Χανιά – Αθήνα – Θεσσαλονίκη και αντίστροφα.

Οι ίδιες περίπου αποστάσεις εντοπισμού στόχων, εξασφαλίζονται και μέσω αναβάθμισης του ραντάρ EriΕye των ΕΜΒ-145Η, με βάση τα – ελάχιστα ομολογουμένως – στοιχεία που έχουν δώσει στη δημοσιότητα οι Σουηδοί. Θα πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη ότι ένα τέτοιο αεροσκάφος, είτε το παλιό, είτε το νεότερο GlobalEye, επιχειρώντας από τα αεροδρόμια της Κρήτης μπορεί να παράσχει απόλυτη κάλυψη και συντονισμό αεροπορικών επιχειρήσεων στην Κύπρο.

Αποτελεί σαφώς ορθότερη επιλογή επομένως η δαπάνη 680 εκατομμυρίων ευρώ για την αγορά δύο GlobalEye, παρά 380 για τρία MQ-9B. Ναι, πρόκειται για διαφορετικά συστήματα που έχουν διαφορετικό ρόλο, αλλά εδώ εξετάζεται η απόδοση κάθε επένδυσης που γίνεται. Είναι προτιμότερο κατά την άποψη του DR (https://defencereview.gr/mq9b-seaguardian-ena-panakrivo-meso-epitirisis-de/) να αγοραστούν περισσότερες μη επανδρωμένες πλατφόρμες ανάλογων ή και ελαφρά υποδεέστερων δυνατοτήτων με σαφώς χαμηλότερη τιμή και διακλαδικό ρόλο, παρά τρία μόνο Sea Guardian με ορισμένες μόνο από τις δυνατότητες του GlobalEye.

Το τεράστιο επιχειρησιακό αποτύπωμα και πλεονέκτημα των EMB-145H και GlobalEye, που είναι και όλη η ουσία κάθε αναφοράς σε αυτά τα συστήματα – πολλαπλασιαστές ισχύος όμως, φαίνεται σε όλες τους τις διαστάσεις στην παρακάτω απεικόνιση της SAAB. Σε σχέση με τα ραντάρ έρευνας και εγκλωβισμού στο έδαφος που θα αποτελέσουν πρωτεύοντες στόχους για τις τουρκικές δυνάμεις, τα ΑΣΕΠΕ δεν είναι μόνο περισσότερο ευέλικτα και επιβιώσιμα, αλλά καλύπτουν και ασύγκριτα μεγαλύτερες περιοχές και όλα τα υψομετρικά επίπεδα. Από την επιφάνεια της θάλασσας μέχρι τα 60.000+ πόδια.

Ουσιαστικά δηλαδή ακυρώνουν το φυσικό εμπόδιο της καμπυλότητας της γης για εξαιρετικά μεγάλες αποστάσεις, παρέχοντας έγκαιρη προειδοποίηση ακόμη και από επερχόμενους πυραύλους cruise που πετούν σε μικρά ύψη. Με βάση την απεικόνιση της SAAB ο εντοπισμός τέτοιων μικρού μεγέθους στόχων, μπορεί να γίνει σε αποστάσεις της τάξης των 100 χιλιομέτρων με το EriEye. Με το GlobalEye, η απόσταση εκτιμάται ότι είναι μεγαλύτερη. Η δυνατότητα αυτή είναι εξαιρετικά κρίσιμη για την Ελλάδα υπό το πρίσμα της ένταξης του SOM σε μεγάλους αριθμούς σε υπηρεσία στις τουρκικές δυνάμεις.

Αυτές οι δυνατότητες είναι η αιτία για τη μεγάλη εμπορική επιτυχία του συστήματος EriEye/EriEye XR, παρά τον έντονο αμερικανικό και ισραηλινό (https://defencereview.gr/p600-aew-to-aeroskafos-egkairis-proeidopoii/) ανταγωνισμό και σε αυτό το χώρο. Όλοι οι χρήστες του συστήματος δε, επανέρχονται σε αυτό είτε μέσω της αναβάθμισής του (https://defencereview.gr/i-vrazilia-parelave-to-proto-anavathmi/), είτε μέσω της αγοράς του GlobalEye. Η μέχρι σήμερα συνεργασία με τους Σουηδούς ήταν κάτι παραπάνω από άψογη και δεν έχει αφήσει ίχνος δυσαρέσκειας και συμπεριφορών έναντι υποτελών και όχι πραγματικών συμμάχων.

Άρα οι δικαιολογίες έχουν τελειώσει. Τα κονδύλια είναι περιορισμένα και επομένως πρέπει να κατανεμηθούν σε προγράμματα με πραγματική σχέση κόστους – απόδοσης. Η επιμονή μας στο εν λόγω σύστημα δικαιολογείται από όλα τα παραπάνω. Δεν είναι αόριστη, βασίζεται σε συγκεκριμένους παράγοντες. Δεν πρόκειται λοιπόν ούτε για ευσεβείς πόθους, ούτε για φανταστικά σενάρια, ούτε για όνειρα θερινής νυκτός. Τα αναγκαία χρήματα μπορούν να εξοικονομηθούν μέσα από τη ματαίωση ή τη μη υλοποίηση σχεδιαζόμενων προγραμμάτων που η πραγματικότητα “φωνάζει” ότι δεν έχουν καμία, ή ότι έχουν ελάχιστη, επιχειρησιακή αξία.

Το άρθρο GlobalEye για τη ΠΑ: Γιατί χαρακτηρίζεται “ΕΠΙΒΕΒΛΗΜΕΝΗ” η αγορά του από την Ελλάδα; δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο Defence Review.

Ζήτημα ύψιστης σημασίας παραμένει η σύναψη σύμβασης τεχνικής υποστήριξης για τα ελληνικά ΑΣΕΠΕ (Αερομεταφερόμενο Σύστημα Έγκαιρης Προειδοποίησης και Ελέγχου) της 380 Μοίρας «ΟΥΡΑΝΟΣ». Είναι γνωστό πως για τα συστηματα αυτά δεν έχει εδώ και πολλά χρονια υπογραφει η λεγόμενη σύμβαση τεχνικής υποστήριξης FOS (Follow On Support) τη στιγμή που θεωρούνται και είναι κατά κοινή ομολογία στρατηγικων διαστάσεων.

Οι δυνατότητες επιτήρησης και έγκαιρης καταγραφής των εχρθικών κινήσεων σε αέρα και θαλάσσα είναι γνωστές και αυτό που πρέπει να τονιστεί είναι πως καθ’ όλη τη διάρκεια της κρίσης του Oruc Reis διαδραμάτισαν νευραλγικό ρόλο.

Το καλοκαίρι του 2020 τα ΑΣΕΠΕ της 380 Μοίρας «Ουρανός» έδρασαν καταλυτικά προσφέροντας υπέρ πολύτιμες πληροφορίες για τη σύνθεση- διάταξη του τουρκικού στόλου και τις κινήσεις της τουρκικής αεροπορίας δίνοντας πλήρη και ακριβή εικόνα στο ΓΕΕΘΑ, στο Αρχηγείο Στόλου και στο ΑΤΑ τη στιγμή που κανενα αλλο μεσον δεν ειχε παρόμοια δυνατοτητα. Απ ο,τι δε φαινεται σύντομα θα είναι και παλι απαραιτητα απέναντι στην ιδια απειλη….

Δυστυχώς, ακούμε για εξαγγελίες εξοπλιστικών προγραμμάτων που αφορούν το ΠΝ και τη ΠΑ αλλά το θεμα της συμβασης των ΑΣΕΠΕ παρουσιαζει κατά τη γνωμη μας καθυστερησεις οι οποιες θα πρεπει να αντιμετωπιστουν και να προχωρησει αμεσα το μειζον αυτό ζητημα απουσιάζουν από τον προγραμματισμό ακόμα και στο μείζον ζήτημα που είναι η υπογραφή σύμβασης τεχνικής υποστήριξης (Follow On Support).

Σήμερα, παρά το γεγονός πως τα ΑΣΕΠΕ έχουν επιδείξει άριστη αξιοπιστία ως υλικό με ελάχιστες βλάβες ταλανίζονται από οριακές διαθεσιμότητες με τις αυτονόητες δυσμενείς επιπτωσεις στις δυνατότητες όχι μονο της ΠΑ αλλα και του ΠΝ και του Στρατού Ξηράς αφού μοιράζονται πληροφορίες για τις κινήσεις της τουρκικής αεροπορίας.

Καθυστερήσεις επισης παρατηρούνται και στην ολοκληρωση του ανοιχτού ακομα θεματος της τροποποίησης της αρχικης σύμβασης ετσι ώστε να καταστει δυνατη η εκμετάλλευση του ποσού που δεν εχει ακομα καταναλωθει (5,3 εκατομμυρίων) 22 χρονια μετα την υπογραφή της σύμβασης προμήθειας.

Το κόστος της υποστήριξης σε ετήσια βάση γι’ αυτά τα τέσσερα υπέρ πολύτιμα συστήματα είναι μόλις 20 εκατομμύρια ευρώ. Το κόστος της υπογραφής σύμβασης τεχνικής υποστήριξης (Follow On Support) είναι μόλις 80 εκατομμύρια ευρώ για τέσσερα χρόνια και στοχο τη διαθεσιμότητα τριών εκ των τεσσάρων συστημάτων αεροσκαφών όπως αναφέρουν μηχανικοί της ΠΑ στον γράφοντα.

Δυστυχώς συζητάμε για εξοπλιστικά δισεκατομμυρίων αλλά λησμονούμε τα βασικά. Την άριστη αξιοποίηση του υφιστάμενου υλικού απόρροια ελλιπούς μέριμνας για συμβάσεις τεχνικής υποστήριξης.

Η αξία των ελληνικών ΑΣΕΠΕ είναι κάτι παραπάνω από γνωστή, δεδομένη και αδιαμφισβήτητη. Εκτός φυσικά της Follow On Support των συστημάτων αεροσκαφών απαραίτητο είναι η ΠΑ να προχωρήσει και στον εκσυγχρονισμό των ΑΣΕΠΕ σε δεύτερο χρόνο.

Δεδομένης της στρατηγικής αξίας των εν λόγω συστηματων αεροσκαφών η υπογραφή σύμβασης τεχνικής υποστήριξης για τα ελληνικά ΑΣΕΠΕ αλλα και η λυση του θεματος της τροποποιησης της αρχικης σύμβασης η οποια θα επιτρέψει στην ΠΑ να λαβει επιπλεον ανταλλακτικα και υπηρεσιες, είναι ένα έργο ύψιστης εθνικής σημασίας.

Aναλυτικό αφιέρωμα στις δυνατότητες, τον ρόλο και τη σημασία των αεροσκαφών από τον γράφοντα στα παρακάτω άρθρα:

Το άρθρο Σύμβαση FOS για τα ΑΣΕΠΕ: Η ύψιστη προτεραιότητα για τη Πολεμική Αεροπορία δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο Defence Review.

Αποτελεί το οπλικό σύστημα των ημερών λόγω της στρατηγικής του αξίας τόσο σε περίοδο ειρήνης όσο και κρίσης/ έντασης καθώς και πολέμου. Ο λόγος για τα ΑΣΕΠΕ (Αερομεταφερόμενα Συστήματα Έγκαιρης Προειδοποίησης και Ελέγχου) της 380 Μοίρας που επιχειρούν από την Αεροπορική Βάση της Ελευσίνας, καλύπτοντας όλο το FIR Αθηνών, και παρακολουθώντας την οποιαδήποτε τουρκική κίνηση είτε αφορά μετακίνηση ναυτικών είτε αεροπορικών δυνάμεων. Η 27η του περασμένου Μαρτίου αποτέλεσε μια ιστορική ημέρα για την Πολεμική Αεροπορία (ΠΑ) και τις επιχειρησιακές δυνατότητες της καθώς πραγματοποιήθηκε η πρώτη δοκιμή συνεργασίας των νέων μαχητικών αεροσκαφών F-16 Block.52+ Advanced Fighting Falcon, της 335 Μοίρας, με ένα (1) ΑΣΕΠΕ (EMB-145H EriEye) της 380 Μοίρας.

Η πτήση, κατά τη διάρκεια της οποίας πραγματοποιήθηκε η ιστορική  επιχειρησιακή δοκιμή, κράτησε 60 λεπτά.  Συγκεκριμένα, έγινε η χρήση της ζεύξης δεδομένων Link-16, μεταξύ των F-16 και του ΑΣΕΠΕ, για ανταλλαγή εικόνας και δεδομένων που αυξάνουν δραματικά την επίγνωση τακτικής κατάστασης. Η είδηση ήταν εξαιρετικά σημαντική, αφού ήταν η πρώτη φορά που επετεύχθη κοινή επιχειρησιακή δράση δύο (2) βασικών συστημάτων της ΠΑ, με το Link 16, το πλέον εξελιγμένο δυτικό σύστημα μεταφοράς δεδομένων, σε ότι αφορά τον όγκο, την ταχύτητα μεταφοράς δεδομένων και πληροφοριών και την αντοχή του σε αντίμετρα. Τόσο το ΑΣΕΠΕ όσο και τα F-16 της ΠΑ, διαθέτουν την πλήρη υποδομή του συστήματος βάση των νατοϊκών πρωτοκόλλων με ενσωματωμένο τερματικό MIDS- LVT (MIDS Low Volume Terminal).

Το ΕΜΒ-145 Hellas EriEye είναι ένα σύστημα AWACS μεγάλου βεληνεκούς εξοπλισμένο με παλμικό ραντάρ Doppler, τεχνολογίας APAR (Active Phase Array Radar), το οποίο επιτυγχάνεται μέγιστο βεληνεκές, για την τον εντοπισμό στόχων, σε αποστάσεις έως 450 χιλιόμετρα, πάνω από την ξηρά ή θάλασσα, ή 350 χιλιόμετρα, εάν ο στόχος έχει της διαστάσεις μαχητικού αεροσκάφους. Η πλατφόρμα που επέλεξε η ΠΑ είναι το αεροσκάφος ERJ-145 της βραζιλιάνικης EMBRAER. Το ERJ-145 είναι πολιτικό αεροσκάφος, το οποίο έχει τροποποιηθεί και πιστοποιηθεί και για στρατιωτική χρήση. Ειδικότερα, η άτρακτος έχει ενισχυθεί, έχουν τοποθετηθεί νέα συστήματα επικοινωνιών και πλοήγησης, έχει εγκατασταθεί μια εφεδρική μονάδα παροχής ενέργειας, οι εσωτερικές δεξαμενές καυσίμου έχουν διευρυνθεί για να χωρούν μεγαλύτερη ποσότητα καυσίμου και η εργονομία του εσωτερικού έχει τροποποιηθεί. Το σύστημα υπηρετείται από 10 άτομα (κυβερνήτης, συγκυβερνήτης, πέντε χειριστές και τρία άτομα ως εφεδρικό πλήρωμα).

Το 1997 η EMBRAER απέσπασε συμβόλαιο για την ανάπτυξη του ολοκληρωμένου συστήματος EMB-145 EriEye κωδικοποιημένο ως R-99A. Παράλληλα αναπτύχθηκε και η έκδοση EMB-145 RS/AGS (Remote Sensing/Air-to-Ground Surveillance) κωδικοποιημένη ως R-99B. Η Βραζιλία, την περίοδο Ιούλιος 2002-Δεκέμβριος 2003, είχε παραλάβει πέντε (5) EMB-145 EriEye και τρία (3) EMB-145 RS. Δεύτερος πελάτης του συστήματος ήταν η ΠΑ. Ακολούθησε το Μεξικό, το οποίο παρήγγειλε και παρέλαβε τον Ιούνιο 2004 ένα αεροσκάφος για επιτήρηση χερσαίων και θαλάσσιων συνόρων. Η Σουηδία διατηρεί σε υπηρεσία το ραντάρ EriEye αλλά σε αεροσκάφη Saab-340. Τέλος, τον Φεβρουάριο 2005 η Ινδία ανακοίνωσε την πρόθεση της να προμηθευτεί τρία συστήματα. Θα πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι μέχρι την έλευση των τεσσάρων (4) EMB-145 Hellas EriEye η ΠΑ είχε στην διάθεση της δύο (2) Saab-340, τα οποία παραχωρήθηκαν από την Σουηδία ως ενδιάμεση λύση και για εκπαιδευτικούς λόγους.

Το cockpit του αεροσκάφους είναι εφοδιασμένο με πέντε (5) οθόνες πολλαπλών λειτουργιών, με σύστημα ένδειξης καλής λειτουργίας των κινητήρων και με ένα (1) σύστημα προειδοποίησης του πληρώματος για πιθανές βλάβες ή αστοχίες των συστημάτων του αεροσκάφους. Στα συστήματα πλοήγησης περιλαμβάνεται το TCAS II (Traffic Alerting and Collision Avoidance ΙΙ), ένα (1) σύστημα προειδοποίησης προσέγγισης εδάφους και ένας (1) ψηφιακός ηλεκτρονικός υπολογιστής διαχείρισης δεδομένων πτήσεων. Ο κυβερνήτης του αεροσκάφους έχει στην διάθεση του σύστημα HUD (Head-Up Display), το οποίο τον βοηθά κατά την φάση της προσέγγισης του αεροδιαδρόμου προσγείωσης. Οι διαστάσεις του αεροσκάφους είναι (ολικό μήκος x ολικό ύψος x άνοιγμα πτερυγίων x διάμετρος ατράκτου) 14,44 μέτρα x 6,75 μέτρα x 20,4 μέτρα x 2,28 μέτρα.

Το αεροσκάφος είναι εφοδιασμένο με δύο (2) κινητήρες AE-3007H της Rolls-Royce συνολικής ισχύος 2 x 8.600 λιβρών. Οι διαστάσεις του κινητήρα είναι (μήκος x διάμετρος x βάρος) 2,7 μέτρα x 98 εκατοστά x 718,5 κιλά. Μέχρι σήμερα έχουν παραχθεί πάνω από 2.200 κινητήρες του τύπου, οι οποίοι έχουν καταγράψει πάνω από 13.000.000 ώρες πτήσης. Εκτός της κεραίας του ραντάρ το EMB-145 Hellas EriEye ενσωματώνει ένα (1) δευτερεύον ραντάρ επιτήρησης, σύστημα IFF (Identification Friend or Foe), ηλεκτρονικά μέτρα υποστηρίξεως (Electronic Support Measures), διασυνδέσεις επικοινωνίας και δεδομένων (Data Link), συστήματα διοίκησης και ελέγχου (Command and Control), πέντε (5) κονσόλες χειρισμού (μπορεί να εφοδιαστεί και με έκτη κονσόλα), ασυρμάτους VHF/UHF, σύστημα ενδοεπικοινωνίας και σύστημα κρυπτογραφικής ζεύξης για ασφαλή μετάδοση δεδομένων.

Η σταθερή κεραία ηλεκτρονικής σάρωσης σε συνεργασία με την χρήση πρακτικών προσαρμογής αυτόματου ελέγχου προσφέρει εξαιρετική ακρίβεια ανάλυσης, βελτιωμένη απόδοση αποκάλυψης στόχων, παρακολούθηση πολλαπλών στόχων ταυτόχρονα και εξαιρετική αντοχή στα ηλεκτρονικά αντίμετρα. Επίσης, το σύστημα είναι πλήρως διαλειτουργικό και δύναται να ενσωματωθεί στα συστήματα του ΝΑΤΟ (North Atlantic Treaty Organisation). Το ραντάρ EriEye λειτουργεί στη ζώνη συχνοτήτων S και μπορεί να εκτελέσει ευρύ φάσμα λειτουργιών, η αξιοπιστία των οποίων επιτυγχάνετε με την συνεχή εναλλαγή πολλαπλών κυματομορφών, με την συνεχή επανάληψη παλμών μέσης συχνότητας (για τον εντοπισμό εναέριων στόχων που πετούνε πάνω από ξηρά ή θάλασσα) και με τη συνεχή επανάληψη παλμών χαμηλής συχνότητας (για τον εντοπισμό θαλάσσιων στόχων).

Το σύστημα EMB-145 Hellas EriEye καλύπτει 150^ο σε κάθε τομέα προς κάθε κατεύθυνση (συνολικά 300^ο). Όλες οι πληροφορίες οι οποίες συλλέγονται από το σύστημα EMB-145 Hellas EriEye αξιοποιούνται άμεσα εν πτήση ενώ υπάρχει αμφίδρομη σχέση μεταφοράς εικόνας μεταξύ του εναέριου συστήματος και των επίγειων σταθμών ραντάρ. Οι βασικές λειτουργίες του συστήματος EMB-145 Hellas EriEye είναι η εναέρια επιτήρηση, η παρακολούθηση και ανίχνευση εναέριων στόχων, η επιτήρηση και παρακολούθηση εναέριων στόχων κατά προτεραιότητα και η επιτήρηση θαλάσσιων στόχων. Συνολικά, το σύστημα εκτελεί την ολοκληρωμένη λειτουργία της επίγνωσης της κατάστασης.

Η διαδικασία παρακολούθηση και ανίχνευση εναέριων στόχων μπορεί να εκτελεστεί έως τη μέγιστη εμβέλεια. Επικουρικά, το ραντάρ μπορεί να εκτελέσει εναέρια επιτήρηση σε περιοχές δευτερεύοντος ενδιαφέροντος. Η κάλυψη IFF πραγματοποιείτε στο πλήρες φάσμα των 360^ο, ενώ γίνεται και αναγνώριση των παρακολουθούμενων στόχων, μεταξύ εννέα κατηγοριών για τους εναέριους στόχους και επτά κατηγοριών για τους θαλάσσιους. Το σύστημα C², εκτός από την απεικόνιση της εναέριας και της θαλάσσιας κατάστασης βάσει των πληροφοριών του ραντάρ στις καθορισμένες περιοχές, παρέχει όλα τα απαραίτητα εργαλεία σχεδίασης αποστολής και αναγνώρισης, ζεύξεις δεδομένων και ελέγχου επικοινωνιών.

Με μεθόδους όπως ο προσδιορισμός ζωνών συναγερμού, η επιβεβαίωση σημείων αναχαίτισης και ο προσδιορισμός του ποια φίλια αεροπορικά μέσα θα χρησιμοποιηθούν, ο χειριστής μπορεί να προσαρμόσει διάφορους τύπους σχεδίων αναχαίτισης. Οι υπόλοιπες λειτουργίες του συστήματος C² περιλαμβάνουν βασικό έλεγχο εναέριας κυκλοφορίας με τη χρήση αποθηκευμένων σχεδίων πτήσης και πληροφοριών αεροπορικών βάσεων. Το σύστημα C² παρακολουθεί, επεξεργάζεται και αξιολογεί αυτόματα τις πληροφορίες, εμφανίζοντας σήμα συναγερμού για τους χειριστές εάν οι επιχειρησιακές δυνατότητες έχουν επηρεαστεί από οποιαδήποτε βλάβη. Επίσης καταγράφει όλα τα δεδομένα σχεδίασης, προετοιμασίας και τακτικής για ανάλυση και αξιολόγηση μετά την αποστολή.

Εκτός του εναέριου ραντάρ, το δίκτυο EriEye πλαισιώνεται και από το επίγειο τμήμα διασύνδεσης, το οποίο ονομάζεται EDIS (EriEye Ground Interface Segment). Κάθε EGIS παρέχει τη δυνατότητα ζεύξης δεδομένων, με την οποία γίνονται δυνατές οι ανταλλαγές δεδομένων μεταξύ ενός EGIS και ενός αεροσκάφους με χρήση του Link-1, το οποίο είναι τμήμα του περιβάλλοντος αεράμυνας εδάφους του ΝΑΤΟ (ΝΑΤΟ Air Defence Ground Environment = NADGE).

Ο χειριστής του EGIS διαθέτει μια κονσόλα που περιλαμβάνει, εκτός από το Link-16 και οθόνη διαστάσεων 19’’, μια μονάδα ελέγχου και μια συσκευή εισόδου δεδομένων. Κατά την διάρκεια μιας αποστολής, ο χειριστής μπορεί να βλέπει και να συσχετίζει τα ίχνη στόχων που λαμβάνονται τόσο από το αεροσκάφος όσο και από τα επίγεια ραντάρ του συστήματος NADGE. Το EGIS έχει σχεδιαστεί κατά τέτοιο τρόπο ώστε να αποφεύγεται η αντιστοίχηση του ίδιου ίχνους. Μέσω της σύγκρισης των δεδομένων το EGIS δημιουργεί αυτόματα προτάσεις συσχέτισης και από-συσχέτισης των ιχνών. Για παράδειγμα εάν το σύστημα εντοπίσει μια διένεξη IFF για ένα ίχνος, εμφανίζει αμέσως συναγερμό στο χειριστή έτσι ώστε να ληφθούν οι κατάλληλες αποφάσεις.

Επιχειρησιακή αξιοποίηση του Link 16

1/ Επίγνωση της κατάστασης και λήψη αποφάσεων: Mε τη χρήση του δικτύου Link-16, παρουσιάζεται σε όλους μια συνεχώς ενημερωμένη οπτική απεικόνιση της ακριβούς θέσης όλων των Α/Φ, φίλιων και εχθρικών, στον χώρο ενδιαφέροντος. Επιπλέον, η διαδικασία της δημιουργίας SA με αυτή τη μέθοδο, είναι ασύγκριτα γρηγορότερη, λεπτομερής και δεν απαιτεί νοητικούς υπολογισμούς από τον ιπτάμενο. Αυτός ο επιπλέον χρόνος, ο οποίος αποδεσμεύεται, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη σκέψη και τη λήψη απόφασης σχετικά με την τακτική, καθώς και για την εκτέλεση κάποιων άλλων από τα καθήκοντα που έχει το κάθε μέλος σε ένα σχηματισμό Α/Φ. Η μεγάλη επιτάχυνση της διαδικασίας λήψης αποφάσεων, καθώς και τα ακριβή δεδομένα πάνω στα οποία βασίζεται η κάθε απόφαση, επιτρέπουν την άμεση και ορθή επιλογή ή και αλλαγή τακτικής ανάλογα με τις αντιδράσεις του αντίπαλου. Eπιπλέον, τα μέλη του σχηματισμού μπορούν να κινηθούν πιο επιθετικά, έχοντας πάντα γνώση της θέσης του κάθε μέλους του σχηματισμού και διευκρινισμένη εικόνα των στόχων, με τη χρήση του Link-16. Είναι προφανές, λοιπόν, ότι η χρήση του Link-16 αυξάνει δραματικά την αποτελεσματικότητα και την επιβιωσιμότητα των μαχητικών Α/Φ στην εναέρια μάχη.

2/ Διοίκηση και έλεγχος: Η δυνατότητα του Link-16, δεν περιορίζεται μόνο στο Τακτικό επίπεδο αλλά επεκτείνεται και στο επίπεδο Command and Control (Διοίκησης και Ελέγχου). Ένας διοικητής, ή αυτός που δίνει τις εντολές σε μία επιχείρηση μπορεί να βλέπει σε πραγματικό χρόνο τη θέση, ύψος, ταχύτητα, τύπο, οπλισμό, καύσιμο, κλπ, όλων των φίλιων Α/Φ που διαθέτουν Link-16, καθώς και τους στόχους που αυτά αποκαλύπτουν . Επίσης, έχει τη δυνατότητα να τους αναθέτει αποστολές εναντίον στόχων αέρος ή εδάφους (C2 messages), καθώς και να λαμβάνει αναφορές για την έκβαση αυτών (Battle Damage Assessment messages). “Η τακτική αντίληψη της κατάστασης έχει άμεση επίπτωση στην λήψη αποφάσεων και τα δύο αυτά μαζί οδηγούν στην βελτίωση του επιπέδου C2.”

Το σύστημα EMB-145 Hellas EriEye είναι ένας πραγματικός πολλαπλασιαστής ισχύος για την ΠΑ καθώς εξουδετερώνει ολοκληρωτικά την περίπτωση του αιφνιδιασμού των φίλιων αεροπορικών δυνάμεων αφετέρου πολλαπλασιάζει την δυνατότητα αποτελεσματικής κατεύθυνσης και διαχείρισης των φίλιων αεροπορικών δυνάμεων προς τις υπάρχουσες ή τις επερχόμενες απειλές. Κατά πρώτον αποτελεί εθνική αδήριτη η βέλτιστη τεχνική υποστήριξη των αεροσκαφών ως κόρη οφθαλμού, κατά δεύτερον η ανάγκη για τον εκσυγχρονισμό των Ελληνικών ΑΣΕΠΕ καθώς και η απόκτηση των νεών GlobalEye, τουλάχιστον δύο τον αριθμό.

Το άρθρο Πολεμική Αεροπορία: Ο καταλυτικός ρόλος των Ελληνικών ιπτάμενων ραντάρ δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο Defence Review.

Τις παρακάτω παρατηρήσεις τις αφιερώνουμε στους πραγματικούς ήρωες της καθημερινότητας των Ενόπλων Δυνάμεων. Αυτούς που την δύσκολη ώρα θα νιώσουν στο πετσί τους το πραγματικό κόστος της αβελτηρίας δεκαετιών, το πραγματικό κόστος για τις εκατοντάδες επισκέψεις αμυντικών δημοσιογράφων σε μονάδες πρώτης γραμμής, που αναλώθηκαν σε ανούσιες, τυποποιημένες, «άχρωμες και άοσμες» συνεντεύξεις κονσέρβας, με χιλιοδιατυπωμένες ερωτήσεις κλισέ.

Την ώρα λοιπόν που γεμίζουν τους διαδικτυακούς αμυντικούς ιστότοπους αναλύσεις και ρεπορτάζ για την χρησιμότητα και την επιτακτική ανάγκη εκσυγχρονισμού των ελληνικών F-16 και ενδεχομένως των Mirage 2000-5 MK2, μήπως είναι καιρός να ασχοληθούμε πιο σοβαρά, με κάποια αυτονόητα επιχειρησιακά θέματα;

1. Χρειάζονται ή όχι οι διάδρομοι προσγείωσης για να απογειωθούν ή καλύτερα, να προλάβουν να απογειωθούν μαχητικά της Πολεμικής Αεροπορίας; Μαχητικά της δεκαετίας του 60 όπως τα F-4E AUP ή τα πιο σύγχρονα F-16, Mirage 2000-5 MK2 και ίσως F-35, στο μακρινό μέλλον;

Ποιες είναι οι σημερινές μας δυνατότητες στην ταχεία αποκατάσταση διαδρόμων που έχουν πληγεί από πυρομαχικά καταστροφής διαδρόμων (πχ τουρκικές BLU-107 Durandal) και άρνησης περιοχής, όπως νάρκες και βομβίδια κατά προσωπικού; Γίνονται ασκήσεις με κάποιο σοβαρό επίπεδο αληθοφάνειας με παράλληλη έγκριση των απαραίτητων κονδυλίων;

2. Το αντιεροπορικό σύστημα «Βέλος», που αποτελεί τον βασικό πυρήνα προστασίας των ελληνικών αεροδρομίων, συνεπικουρούμενο από τα συστήματα Crotale-NG, είναι πλέον ικανό να αντιμετωπίσει επιθέσεις κορεσμού με κατευθυνόμενα πυρομαχικά ακριβείας και επιθέσεων ηλεκτρονικής παραπλάνησης, με μη επανδρωμένα αεροχήματα σε ρόλο δολώματος;

Ο συνδυασμός δηλαδή των ραντάρ Super Giraffe και Skyguard του «Βέλος» με τους τετραπλούς εκτοξευτές βλημάτων AIM-7M Sparrow και τα δίδυμα πυροβόλα GDF-003 των 2 x 35mm (με δυνατότητα χρήσης πυρομαχικών AHEAD) είναι πλέον ικανός να εντοπίσει και να προσβάλει στόχους με ελάχιστη διατομή ραντάρ (RCS) και υπέρυθρο ίχνος, που κατευθύνονται προς τους διαδρόμους, τα υπόστεγα και τους αισθητήρες ραντάρ των αντιεροπορικών συστημάτων; 

3. Γίνονται μελέτες για την δομική επάρκεια, την φθορά και την πιθανή ανάγκη ενίσχυσης με νέα υλικά, των καταφυγίων εντός των οποίων σταθμεύουν μαχητικά της ΠΑ; Είναι δυνατόν καταφύγια κατασκευασμένα στις δεκαετίες του 60&70 να παραμένουν ες αεί αμετάβλητα και δομικά ικανά να αντιμετωπίσουν τα σύγχρονα κατευθυνόμενα πυρομαχικά; Πέρα από την τυπική απόκρυψη στο ορατό φάσμα, μας απασχολεί η απόκρυψη στο ηλεκτρομαγνητικό και υπέρυθρο για να δυσκολέψουμε και τον αισθητήρα υπερύθρων του τουρκικού πυραύλου κρούζ SOM-B1/Β2/J;

4. Υπάρχει σοβαρός σχεδιασμός για την αντιμετώπιση αεροκίνητων καταδρομικών επιχειρήσεων σε κάποιο νησί του Αιγαίου; Να αξιολογηθεί δηλαδή με αδιάβλητο, σοβαρό και σκληρό τρόπο το υφιστάμενο σύστημα αποκάλυψης χαμηλά ιπτάμενων στόχων που είτε θα προσπαθήσουν να πλήξουν ένα ελληνικό αεροδρόμιο είτε να παραπλανήσουν την ελληνική πλευρά για να την οδηγήσουν σε λάθος συμπεράσματα;

Για παράδειγμα, μας έχει απασχολήσει σοβαρά το ενδεχόμενο ελικόπτερα ειδικών επιχειρήσεων της Τουρκίας ( S-70A28T,  Cougar AS-532AL με πυροβόλο των 23mm ) ή οποιουδήποτε άλλου παραστρατιωτικού μηχανισμού χωρίς εθνόσημα, να διεισδύσει νύχτα με κακές καιρικές συνθήκες και να προσγειωθεί εντός ενός προκεχωρημένου ελληνικού αεροδρομίου όπως η Σκύρος, για να πραγματοποιήσει δολιοφθορές και να αιχμαλωτίσει τεχνικούς, πιλότους και λοιπό προσωπικό;

Είναι επαρκώς εκπαιδευμένο το προσωπικό ασφαλείας τέτοιων κορυφαίας σημασίας «δομικών λίθων» του ελληνικού αμυντικού μηχανισμού στην αντιμετώπιση εχθρικών δυνάμεων ειδικών επιχειρήσεων; Ειδικών μονάδων εκπαιδευμένων να σκοτώνουν αθόρυβα με σιγαστήρες, τυφέκια ελεύθερου σκοπευτή με θερμικά και σιγαστήρες, και άριστων γνώσεων πολεμικών τεχνών συνδυασμένων με αυτοματοποιημένα θανατηφόρα χτυπήματα με μαχαίρι;

Γίνονται αντίστοιχες προσπάθειες εξομοίωσης τέτοιων θανατηφόρων «επισκέψεων» με προσωπικό των Ελληνικών Ειδικών Δυνάμεων σε απροειδοποίητες ημερομηνίες (!) και με καταγραφή της επίθεσης σε Video, για αξιολόγηση των δεδομένων;

5. Πότε θα μας απασχολήσει σοβαρά ο κίνδυνος ασύμμετρων επιθέσεων με εμπορικά drones σε απροστάτευτα αεροσκάφη και ελικόπτερα (επιθετικά και μεταφορικά) που βρίσκονται στις πίστες ελληνικών αεροδρομίων; Πρέπει τα γίνουν οι πρώτες επιθέσεις από τροποποιημένα εμπορικά drones, με ή χωρίς εκρηκτική γόμωση, στις καλύπτρες μαχητικών, στα Chinook/NH-90 στα Μέγαρα και στα πιλοτήρια των AΣΕΠΕ EMB-145H AEW&C στην Ελευσίνα, για να καταλάβουμε – με οδυνηρό τρόπο – το μέγεθος της απειλής;

Το άρθρο Χρειάζονται τελικά τα μαχητικά της ΠΑ πιλότους και διαδρόμους για να απογειωθούν; δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο Defence Review.